Landelijk onderzoek burgerschapsonderwijs
De samenleving waarin jongeren opgroeien verandert snel en ingrijpend. Maatschappelijke en politieke ontwikkelingen hebben blijvende invloed op de plek van jongeren in de samenleving, nu en wanneer zij ouder worden. Thuis, op school en daarbuiten ontwikkelen jongeren kennis, houdingen en vaardigheden die hen in staat stellen actief deel te nemen aan de samenleving. Deze maatschappelijke opgave staat in het onderwijs bekend onder de noemer ‘burgerschap’. Burgerschapsonderwijs staat hoog op de agenda van scholen. Zij streven na dat leerlingen leren samenleven in een pluriforme samenleving, kritisch kunnen denken en verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf en anderen. Om die maatschappelijke ontwikkeling van jongeren te bevorderen is inzicht in de ontwikkeling van burgerschapskennis, houdingen en vaardigheden van jongeren van belang, net als inzicht in de wijze waarop scholen onderwijs gericht op het bevorderen van burgerschap vormgeven. In Nederland wordt daarom landelijk peilingsonderzoek gedaan naar burgerschapsonderwijs (Peil.Burgerschap). Nederland neemt ook deel aan de International Civic and Citizenship Education Study (ICCS), waarin internationaal vergelijkend onderzoek gedaan wordt naar burgerschap van jongeren en het burgerschapsonderwijs op scholen.
Waarom onderzoek naar burgerschapsonderwijs?
De laatste jaren zien we dat de burgerschapscompetenties van jongeren en het burgerschapsonderwijs op scholen steeds meer in de belangstelling staan. Die aandacht komt onder andere voort uit signalen dat het er niet goed voor staat met de burgerschapscompetenties van Nederlandse jongeren. Dit uit zich in zorgen over de politieke of maatschappelijke betrokkenheid van jongeren, achterblijvende democratische kennis en grote verschillen tussen leerlingen die verschillende onderwijsniveaus volgen. Zo lieten eerdere onderzoeken bijvoorbeeld zien dat verschillen tussen leerlingen op verschillende scholen relatief groot zijn en dat Nederlandse jongeren achterblijven bij vergelijkbare landen.
Ook het burgerschapsonderwijs dat de scholen geven krijgt recent veel aandacht. De Inspectie van het Onderwijs is al een aantal jaren kritisch over de kwaliteit van het onderwijs op dit gebied. Recent heeft de minister daarom de wet ‘Verduidelijking van de burgerschapsopdracht aan scholen in het funderend onderwijs’ opgesteld en deze is op 1 augustus 2021 in werking getreden. Die nieuwe wettelijke opdracht schrijft onder andere voor dat scholen leerlingen kennis en respect moeten bijbrengen voor de basiswaarden van de democratische rechtsstaat, dat scholen daar doelgericht en samenhangend aan werken, en dat scholen dit evalueren en hierover verantwoording afleggen. Ook in de nieuwe kerndoelen, die de komende jaren wettelijk van kracht zullen worden, wordt burgerschap benadrukt door de uitwerking van een leergebied specifiek over dit thema.
Al die aandacht voor burgerschapscompetenties en burgerschapsonderwijs, gecombineerd met de zorgen die bestaan over de kwaliteit van het aanbod en de resultaten daarvan, maakt het van belang om hier onderzoek naar te doen. Scholen geven ook aan behoefte te hebben aan inzichten in de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs en aanknopingspunten om te leren van anderen. Juist in deze context is het landelijke peilingsonderzoek naar burgerschapscompetenties van jongeren en het burgerschapsonderwijs op scholen van groot belang. Het onderzoek biedt een onafhankelijke, landelijke spiegel: hoe doen leerlingen het op verschillende aspecten van burgerschap, en hoe sluit het burgerschapsonderwijs van scholen daarop aan?
Peil.Burgerschap & ICCS
Dit landelijke onderzoek naar burgerschapscompetenties van jongeren en burgerschapsonderwijs van scholen bestaat uit twee onderdelen: de landelijke studie Peil.Burgerschap en het internationaal vergelijkende onderzoek ICCS.
In Peil.Burgerschap wordt onderzoek gedaan naar burgerschap in alle sectoren binnen het funderend onderwijs. Het onderzoek vindt plaats op een landelijk representatieve steekproef scholen in het basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs, voortgezet speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs. Peilingsonderzoek naar burgerschap is eerder uitgevoerd in het basisonderwijs en speciaal (basis)onderwijs, waardoor voor die sectoren ook vergelijkingen over de tijd mogelijk zijn.
ICCS (de International Civic and Citizenship Education Study) is een internationaal vergelijkend onderzoek naar de burgerschapscompetenties van leerlingen en de invulling van burgerschapsonderwijs in het voortgezet onderwijs. De studie is gericht op jongeren van 14-jarige leeftijd, wat in Nederland betekent dat het onderzoek wordt uitgevoerd in het tweede leerjaar van het voortgezet onderwijs. Nederland nam eerder deel aan ICCS in 2009, 2016 en 2022, waarbij het onderzoek onder andere liet zien dat het burgerschapsonderwijs en de resultaten daarvan op Nederlandse scholen achterblijven bij vergelijkbare landen.
Wat houdt het onderzoek in?
Dit onderzoek wordt uitgevoerd in meerdere onderwijssectoren. Onderstaande beschrijving geldt in algemene zin. Vervolgens is per sector bepaald hoe de opzet en inhoud van het onderzoek passend bij de betreffende sector gemaakt kan worden.
Representatief kwantitatief onderzoek onder leerlingen, leraren en schoolleiders
Op een representatieve steekproef van scholen vindt onderzoek plaats onder leerlingen, leraren en schoolleiders. Leerlingen beantwoorden vragen die hun kennis, vaardigheden en houdingen omtrent burgerschap meten. In sommige klassen gebeurt dit deels via de interactieve game Waardenstrijd. Verder vullen leerlingen, leraren en schoolleiders een digitale vragenlijst in over het burgerschapsonderwijs op hun school. Het onderzoek biedt inzicht in de stand van zaken ten aanzien van burgerschapscompetenties van jongeren en burgerschapsonderwijs op Nederlandse scholen in het gehele funderend onderwijs.
Verdiepende studie: de school als oefenplaats voor burgerschap
Naast de kwantitatieve dataverzameling gericht op het in kaart brengen van de burgerschapscompetenties van leerlingen en het aanbod van burgerschapsonderwijs, vindt ook een kwalitatieve verdiepende studie plaats. In deze studie wordt in kaart gebracht hoe scholen functioneren als oefenplaatsen voor burgerschap, waarbij speciale aandacht is voor de stem van leerlingen. De verdiepende studie bestaat uit schoolbezoeken aan een beperkt aantal, maar diverse groep scholen. Tijdens het schoolbezoek spreekt een onderzoeker met leerlingen, leraren en de schoolleider. Ook woont de onderzoeker lessen en, waar aanwezig, een bijeenkomst van de leerlingenraad bij.
Wanneer vindt het onderzoek plaats?
Het onderzoek vindt plaats in het voorjaar van 2027. De gegevens worden verzameld op scholen in het basisonderwijs, gespecialiseerd onderwijs (sbo, so & vso) en voortgezet onderwijs. Om een representatief beeld te krijgen, worden scholen willekeurig geselecteerd voor deelname. Het is daarom niet mogelijk dat scholen zichzelf aanmelden. Onderzoekers van de uitvoerende organisaties nemen contact op met de scholen die geselecteerd zijn voor deelname. In overleg met de school wordt afgesproken wanneer het onderzoek uitgevoerd zal worden.
Aanvullende informatie
